Bu yazıyı okuyorsanız muhtemelen aklınızda bir soru var ve kimseye sormaya çekiniyorsunuz.

Önemli bir uyarı: aşağıdaki maddeler tanı listesi değildir. Otizm spektrum bozukluğu tanısı yalnızca hekim tarafından, ayrıntılı değerlendirmeyle konur. Buradaki amaç, ne zaman uzmana başvurmanız gerektiğini fark etmenize yardımcı olmak.

Otizm spektrum bozukluğunun erken işaretleri genellikle sosyal iletişimde ortaya çıkar: göz teması, adına tepki, işaret etme ve ortak dikkat. Bir çocukta bu alanlarda gecikme görülüyorsa, “büyüyünce geçer” denerek beklenmemeli, uzman değerlendirmesi istenmelidir.

Neden erken fark etmek önemli?

Çünkü beynin öğrenmeye en açık olduğu dönem erken çocukluktur. Erken başlayan yapılandırılmış bir eğitim programı, çocuğun becerileri kazanma hızını etkiler.

Bu, “erken başlarsa iyileşir” demek değildir. Otizm bir hastalık değil, gelişimsel bir farklılıktır; tedavi edilen bir şey değildir. Erken müdahalenin etkisi, çocuğun günlük yaşamda daha bağımsız olmasına yardımcı olmaktır.

Yaşa göre işaretler

12. ay civarı

Adı söylendiğinde bakmıyor (işitme sorunu elenmişse)
Agulama, “ba-ba”, “da-da” gibi sesler hiç çıkmamış
İstediği şeyi göstermek için işaret etmiyor
El sallama, “cee” gibi karşılıklı oyunlara katılmıyor
Bakışını takip etmiyor; siz bir şeye baktığınızda oraya bakmıyor

18. ay civarı

Tek kelime bile söylemiyor
İşaret etme hâlâ yok
Bir şeyi gösterip size bakma (ortak dikkat) davranışı yok
Taklit oyunu oynamıyor — telefonla konuşuyormuş gibi yapma, bebeğe yemek verme
Adına tepkisi tutarsız

24. ay civarı

İki kelimelik anlamlı cümle kurmuyor (“su ver”, “anne gel”)
Daha önce kullandığı kelimeleri kaybetmiş (bu madde tek başına bile değerlendirme gerektirir)
Diğer çocuklarla ilgilenmiyor, yanlarında ama onlarla değil
Oyuncakları amacı dışında kullanıyor — arabayı sürmek yerine tekerleğini çeviriyor
Rutin değişikliğinde aşırı tepki veriyor

36. ay civarı

Konuşması yaşıtlarına göre belirgin geride
Duyduğu cümleleri olduğu gibi tekrarlıyor (ekolali)
Karşılıklı sohbet kurmakta zorlanıyor
Belirli konulara aşırı yoğunlaşıyor
El çırpma, sallanma, parmak ucunda yürüme gibi yineleyici hareketler
Sese, dokunmaya, ışığa alışılmadık tepkiler — bazı seslerden aşırı rahatsızlık ya da hiç tepki vermeme

Sık karıştırılan durumlar

“Erkek çocuklar geç konuşur.” Yaygın bir inanış ama güvenilir bir ölçüt değil. Konuşma gecikmesi tek başına otizm anlamına gelmez; ancak “beklemek” için de gerekçe değildir.

“Bizim çocuk çok akıllı, sadece sosyal değil.” Zekâ ile sosyal iletişim farklı alanlardır. Biri güçlüyken diğerinde destek gerekebilir.

“Göz teması kuruyor, o zaman otizm değil.” Otizm bir spektrumdur. Göz teması kuran, hatta konuşan çocuklarda da tanı konabilir.

Kelime kaybı. Konuşmaya başlamış bir çocuğun kelimelerini kaybetmesi, hangi yaşta olursa olsun değerlendirme gerektirir.

Ne yapmalısınız?

İşitme taraması yaptırın. Duymadığı bir sesi çocuğun taklit etmesi beklenemez; bu ihtimal ilk elenmelidir.
Çocuk ve ergen ruh sağlığı bölümünden randevu alın. MHRS üzerinden alınabilir.
Gözlemlerinizi yazın. Ne zaman, hangi durumda, ne sıklıkla. Hekimin en çok işine yarayan şey ailenin somut gözlemidir.
Video çekin. Muayenehanede görülmeyen davranış, evde çekilmiş kısa bir videoda görülebilir.
Bekleyip görmeyin. Değerlendirme sonucunda bir sorun çıkmazsa hiçbir şey kaybetmiş olmazsınız. Tersi doğru değildir.

Tanı sonrasında hangi adımlar izlenir?

Tanı bir son değil, bir başlangıç. Sıradaki adım genellikle rapor süreci ve destek eğitimidir:

Otizm spektrum bozukluğu, eğitim verdiğimiz alanlardan biri. Etimesgut’taki merkezimizde iletişim, sosyal etkileşim ve yineleyici davranış alanlarında, çocuğun kendi değerlendirmesine dayanan programlar yürütüyoruz.

Aklınızdaki soruyu sormak için tanı beklemenize gerek yok. Değerlendirme için rapor da gerekmiyor.

Otizmin Erken Belirtileri: Yaşa Göre Nelere Dikkat Etmeli?