Uygulamalı Davranış Analizi (ABA) Nedir, Nasıl Uygulanır?
ABA nedir, hangi ilkeye dayanır ve bir seansta ne yapılır? Davranış öncesi–davranış–sonrası kaydı, müdahale ve ölçme sade anlatımla.
Özel eğitim araştırırken sık karşılaştığınız kısaltmalardan biri ABA. Peki bu tam olarak ne demek ve çocuğunuzun odasında pratikte ne oluyor?
Uygulamalı Davranış Analizi (ABA), tüm davranışların öğrenilmiş olduğu; bu nedenle yeni davranışların öğretilebileceği, var olanların şekillendirilebileceği ya da olumsuz davranışların azaltılabileceği temel ilkesine dayanan bir yöntemdir. Ayırt edici özelliği, her adımın kayıt altına alınması ve ilerlemenin görüşe değil veriye dayanmasıdır.
Temel ilke
ABA’nın çıkış noktası basit ama güçlü: bir davranış, öncesinde ve sonrasında olan bitenle ilişkilidir.
Bu üçlüye kısaca A-B-C denir:
| Aşama | Ne demek | Örnek |
|---|---|---|
| A (Antecedent) | Davranış öncesi | Öğretmen “kalemi ver” der |
| B (Behavior) | Davranışın kendisi | Çocuk kalemi masaya atar |
| C (Consequence) | Davranış sonrası | Öğretmen kalemi alır, ders devam eder |
Burada kritik nokta şu: eğer çocuk her kalem attığında görev bitiyorsa, çocuk kalem atmanın görevi bitirdiğini öğrenmiştir. Davranış “yaramazlık” değil, işe yarayan bir iletişimdir.
ABA’nın yaptığı, bu ilişkiyi görünür kılıp değiştirmektir.
Bir programda sırayla ne oluyor?
1. Anekdot kaydı
Analiz, davranış öncesini, davranışı ve davranış sonrasını içeren anekdot kaydı ile başlar. Yani önce ölçülür, sonra müdahale edilir.
Bu aşamada uzman “neden böyle yapıyor” sorusunu tahminle değil, gözlemle cevaplamaya çalışır. Davranış hangi saatte, hangi ortamda, kimin yanında, ne sıklıkla ortaya çıkıyor?
2. Hedef belirleme
Kazandırılmak istenen ya da azaltılması hedeflenen davranış net biçimde tanımlanır. “Daha uyumlu olsun” bir hedef değildir; ölçülemez. “Yönergeyi ilk söylendiğinde yerine getirme” ölçülebilir bir hedeftir.
3. Müdahale
Davranışa belli ve çok çeşitli yöntemlerle müdahale edilir. Kullanılan tekniklerden bazıları:
- Pekiştirme — istenen davranışın ardından çocuğun değer verdiği bir sonucun gelmesi
- İpucu verme ve ipucu silikleştirme — önce yardımla, sonra yardımı kademeli azaltarak
- Davranış zincirleme — çok adımlı bir beceriyi (el yıkama gibi) parçalara ayırıp sırayla öğretme
- Şekillendirme — hedefe yaklaşan her küçük adımı destekleme
4. Yeniden kayıt
Müdahale sonrası davranıştaki değişiklikler yine kayıt altına alınır. Program işe yarıyor mu, yaramıyor mu — bu soruya kayıt cevap verir.
İşe yaramıyorsa program değişir. ABA’nın en güçlü yanı budur: kendini düzelten bir döngüdür.
Ailelerin en çok sorduğu sorular
ABA sadece otizm için mi?
Hayır. Yöntem davranışın öğrenilmesi üzerine kuruludur ve farklı alanlarda kullanılır. Otizm spektrum bozukluğunda yaygın olarak kullanılması, yapılandırılmış öğretimin bu alanda belirgin biçimde işe yaramasındandır.
Çocuğu robotlaştırır mı?
Bu eleştiriyi duymuş olabilirsiniz ve kaynağı gerçektir: yöntemin erken dönem bazı uygulamaları katı ve mekanikti. Bugünkü uygulamada çocuğun motivasyonu, tercihi ve iyi oluşu programın merkezindedir. Çocuğun ilgi duymadığı bir materyalle ilerleme sağlanamayacağı zaten bilinir.
Bir programın nasıl yürütüldüğünü sormak hakkınız. Cevap “çocuk ne isterse ona göre şekillendiriyoruz” yönündeyse doğru yerdesiniz.
Ne kadar sürede sonuç alınır?
Bunu öngöremeyiz; öngördüğünü söyleyen kurumlara temkinli yaklaşın. Her çocuğun seyri kendine özgüdür. Süre veya sonuç taahhüdünde bulunmak, bu alanda ailelerin en sık mağdur edildiği davranıştır.
Söyleyebileceğimiz şey: kayıt tutulduğu için ilerlemenin olup olmadığını görebilirsiniz. Veriye bakarsınız, sözüme değil.
Evde de uygulayabilir miyim?
Bir dereceye kadar evet, ve uygulamanız gerekir. Ayda 8 saat eğitim, ayın geri kalanına göre çok kısadır. Odada kazanılan beceri eve taşınmazsa orada kalır.
İyi işleyen bir programda öğretmen size ne çalıştığını anlatır ve evde nasıl sürdüreceğinizi gösterir. Bunu kendiliğinden yapmıyorsa isteyin.
Sınırları
Yöntemin sınırlarını da belirtmek gerekir:
- Bir tedavi değildir. Otizm bir hastalık değildir; ortadan kaldırılan bir şey değildir.
- Tek başına yeterli olmayabilir. Dil ve konuşma, motor beceriler gibi alanlarda başka uzmanlıklar gerekir.
- Uygulayanın niteliğine bağlıdır. Aynı yöntem, iyi ve kötü uygulandığında çok farklı sonuç verir.
Bu yüzden kurum seçerken yöntemin adını duymak yetmez; kimin, nasıl uyguladığını sormak gerekir. Sorulacak soruların listesi: Özel eğitim merkezi seçerken 12 soru
Programlarımızın temelinde bu yöntem var. Ayrıntısı için Yaklaşımımız sayfasına bakabilir, merak ettiklerinizi telefonla sorabilirsiniz.